W lesie niedaleko Ostródy, przy starej szosie do Olsztyna, stoi betonowy schron z 1938 roku. To nie jest kolejna ruina wojenna zarośnięta mchem – wnętrze odrestaurowano tak dokładnie, że widać jak wyglądało codzienne życie niemieckich żołnierzy tuż przed wybuchem wojny. Skansen Fortyfikacji w Starych Jabłonkach to jedno z niewielu miejsc w regionie, gdzie można wejść do środka autentycznego bunkra i poczuć atmosferę tamtych czasów.
Miejsce prowadzą pasjonaci z Związku Żołnierzy Wojska Polskiego we współpracy z lokalnym nadleśnictwem. Otwarli skansen w 2014 roku i od tego czasu dbają o każdy detal.
- autentyczne wnętrze schronu
- pasjonaci opowiadają historię
- repliki broni i mundurów
- niezwykła atmosfera bez elektryczności
- możliwość odkrywania okolicznych schronów
Historia Pozycji Olsztyneckiej
Schron w Starych Jabłonkach to fragment większego systemu obronnego zwanego Pozycją Olsztynecką. Niemcy budowali te umocnienia w latach 1938-1939, oficjalnie tłumacząc to obawą przed atakiem ze strony Polski – co dziś brzmi absurdalnie, znając dalszy bieg historii. Linia fortyfikacji ciągnęła się przez kilkanaście kilometrów i składała z kilkunastu obiektów różnego typu.
Główny schron bojowy, który dziś można zwiedzać, nosił oznaczenie Pak 5. Obsługiwała go dziesięcioosobowa załoga. Obiekt wyposażono w armatę przeciwpancerną kalibru 37 mm oraz dwa ciężkie karabiny maszynowe – jeden do ostrzału czołowego (MG 08), drugi do obrony wejścia (MG 34). W ścianie czołowej wmontowano dwie płyty pancerne o grubości 10 centymetrów, chroniące stanowiska ogniowe.
Ciekawostka: Bunkier miał nietypowe rozwiązanie techniczne – dwuskrzydłowe drzwi pancerne z tyłu pozwalały wytaczać armatę na zewnątrz i prowadzić ogień z pozycji polowych. To dawało załodze większą elastyczność w walce.
Wokół głównego schronu bojowego rozmieszczono pięć mniejszych schronów biernych, które służyły jako ukrycia dla dodatkowych drużyn wsparcia. Trzy z nich znajdowały się w obrębie wsi, dwa ukryte były w lesie za jeziorem Szeląg Mały. Część z nich można odnaleźć do dziś, choć wymagają one odrobiny determinacji i sprawdzenia się w terenie.
Co zobaczysz w środku bunkra
Główna atrakcja to oczywiście wnętrze odrestaurowanego schronu Pak 5. Wchodzi się do niego przez masywne drzwi, a w środku panuje chłód i półmrok – oświetlenie zapewniają lampy naftowe, dokładnie takie jak w czasach wojny. Nie ma tu elektryczności, co od razu buduje autentyczny nastrój.
Odtworzono izbę kwaterunkową z pełnym wyposażeniem: łóżka polowe, drewniany stół, taborety, skrzynie na osobiste rzeczy żołnierzy, piecyk na węgiel. Wszystko wygląda tak, jakby załoga wyszła na chwilę i miała zaraz wrócić. Na ścianach wiszą archiwalne zdjęcia, mapy i dokumenty z epoki.
Oprócz codziennego wyposażenia można zobaczyć repliki broni oraz oryginalne mundury – zarówno niemieckie, jak i polski frontowy mundur żołnierski. Są też odznaki, odznaczenia wojskowe, bagnety i inne militaria z czasów II wojny światowej. To nie jest wielkie muzeum z setkami eksponatów, ale właśnie ta kameralna skala sprawia, że zwiedzanie ma osobisty charakter.
Zwiedzanie okolicy i inne schrony
Sam schron główny to tylko początek. Warto przeznaczyć trochę czasu na spacer po okolicy, gdzie ukryte są pozostałe obiekty fortyfikacyjne. Niektóre schrony bierne znajdują się w lesie – ich odnalezienie wymaga przejścia pod nasypem kolejowym i odrobiny orientacji w terenie, ale to część zabawy dla osób lubiących tego typu wyprawy.
Schron bojowy położony jest nad jeziorem Szeląg Mały, przy kanale łączącym je z jeziorem Szeląg Wielki. To malownicza lokalizacja – betonowy wojenny obiekt kontrastuje z spokojnym krajobrazem warmińskim. Można połączyć zwiedzanie z krótkim spacerem nad wodą.
Nie każdy wie, że w okolicy znajduje się kilka innych schronów rozproszonych po lesie. Choć nie są one udostępnione do zwiedzania jak główny bunkier, stanowią ciekawy cel dla miłośników urbexu i historii militarnej.
Dla kogo to miejsce
Skansen sprawdzi się przede wszystkim u osób zainteresowanych historią wojskowości i II wojną światową. To nie jest spektakularna atrakcja na miarę wielkich muzeów, ale właśnie w tej kameralności tkwi jej siła – można spokojnie porozmawiać z opiekunem miejsca, który często okazuje się byłym wojskowym z pasją do tematu.
Rodziny z dziećmi w wieku szkolnym też znajdą tu coś dla siebie. Dzieci zazwyczaj są zafascynowane możliwością wejścia do prawdziwego bunkra, a autentyczne wyposażenie robi wrażenie. Dla młodszych dzieci może być jednak zbyt ciemno i ciasno w środku.
Miejsce nie jest przystosowane dla osób na wózkach – wejście do schronu wymaga pokonania schodów i progów. Wnętrze jest również dość ciasne, co może być problemem dla osób z klaustrofobią.
Praktyczne informacje – godziny, ceny, dojazd
Skansen prowadzony jest przez pasjonatów, więc warto wcześniej umówić się na zwiedzanie. Miejsce nie ma sztywnych godzin otwarcia jak typowe muzeum – często działa na zasadzie „wejście co łaska”, czyli po wcześniejszym kontakcie telefonicznym lub przez media społecznościowe. Najlepiej sprawdzić aktualne informacje na profilu Facebook Związku Żołnierzy Wojska Polskiego Koło nr 5 Ostróda.
Opłata za zwiedzanie jest symboliczna, choć dokładne ceny mogą się zmieniać. Warto mieć przy sobie gotówkę – to nie jest miejsce z terminalem płatniczym.
Dojazd: Stare Jabłonki to niewielka miejscowość położona między Ostródą a Olsztynem, przy dawnej drodze krajowej. Najłatwiej dojechać samochodem – jest miejsce na parkowanie w pobliżu schronu. Z Ostródy to około 15 kilometrów, z Olsztyna nieco więcej. Schron znajduje się przy ulicy Turystycznej, niedaleko jeziora Szeląg Mały.
Dla osób podróżujących komunikacją publiczną opcje są ograniczone. Można dojechać autobusem do Starych Jabłonek, ale potem trzeba przejść kawałek pieszo.
Na samo zwiedzanie głównego schronu wystarczy 30-45 minut. Jeśli jednak chce się poszukać innych bunkrów w okolicy i przejść się nad jeziorem, warto zarezerwować około dwóch godzin. Miejsce nie jest zatłoczone turystami, więc można spokojnie pospacerować i pofotografować.