W niewielkiej wsi Glaznoty na Wzgórzach Dylewskich, kilkanaście kilometrów od Ostródy, stoją dwa kościoły – nietypowa sytuacja jak na miejscowość liczącą zaledwie kilkaset mieszkańców. Starszy z nich, gotycka świątynia z kamienia polnego wznosząca się na pagórku, to jeden z najciekawszych przykładów średniowiecznej architektury sakralnej na Warmii i Mazurach. Zbudowany około 1400 roku, przez wieki pełnił rolę centrum życia religijnego dla kolejnych pokoleń osadników – najpierw katolików, potem ewangelików, a obecnie metodystów.
To miejsce dla tych, którzy szukają autentyczności i spokoju z dala od turystycznych szlaków.
- niepowtarzalna gotycka architektura
- malownicza lokalizacja na wzgórzu
- bogata historia od Krzyżaków
- zachowane gotyckie rzeźby
- spokój z dala od turystów
Historia kościoła w Glaznotach – od Krzyżaków do metodystów
Glaznoty, znane wcześniej pod niemiecką nazwą Marienfelde, powstały w pierwszej połowie XIV wieku jako wieś czynszowa na terenie dawnych ziem pruskiego plemienia Sasinów. Kolonizację prowadził Zakon Krzyżacki, a pierwszymi osadnikami byli zarówno niemieccy koloniści, jak i mieszkańcy z sąsiedniego Mazowsza. Nazwa Marienfelde – Pole Marii – wskazuje na wezwanie pierwszej katolickiej świątyni, która zapewne istniała tu już w XIV wieku.
Obecny kościół wzniesiono około 1400 roku jako solidną, kamienną budowlę na niewielkim wzniesieniu. W czasach katolickich nosił wezwanie Najświętszej Marii Panny. Kiedy w 1525 roku ostatni wielki mistrz krzyżacki Albrecht Hohenzollern przyjął luteranizm i przekształcił państwo zakonne w świeckie Prusy Książęce, wraz z nim protestantami stali się niemal wszyscy mieszkańcy regionu. Kościół w Glaznotach przez kolejne 420 lat – do 1945 roku – służył społeczności ewangelickiej.
Po zakończeniu II wojny światowej i wysiedleniu niemieckiej ludności, opuszczona świątynia nie została przejęta przez katolików, którzy dysponowali już własnym, nowszym kościołem w centrum wsi. Przez lata niszczała, aż w końcu trafiła w ręce Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego, który działa tu do dziś.
Gotyckie rzeźby ołtarzowe przedstawiające Dwunastu Apostołów, pochodzące z okresu budowy świątyni, przetrwały wojenne zawieruchy i można je obecnie obejrzeć w Muzeum Warmii i Mazur na zamku w Lidzbarku Warmińskim.
Architektura gotyckiego kościoła – kamień zamiast cegły
Kościół w Glaznotach wyróżnia się na tle innych średniowiecznych świątyń regionu. Podczas gdy typowe krzyżackie kościoły ziemi chełmińskiej budowano z czerwonej cegły, tutaj użyto kamieni polnych. Mury zostały dodatkowo otynkowane, co nadaje budowli nieco inny charakter niż surowe ceglane konstrukcje.
To gotycka budowla salowa bez wyodrębnionego prezbiterium, wzmocniona masywnymi przyporami. Od zachodu wznosi się wieża na planie kwadratu z charakterystycznym gotyckim, ostrołukowym portalem – naroża są oszkarpowane, co typowe dla architektury obronnej tamtych czasów. Od północy dobudowano zakrystię. Czerwony dach widoczny jest z daleka pomiędzy otaczającymi świątynię drzewami.
Całość sprawia wrażenie surowej, ale właśnie ta prostota i solidność kamiennej konstrukcji budzi szacunek. Nie ma tu przepychu wielkich katedr, jest za to autentyczność średniowiecznej budowli, która przetrwała ponad sześćset lat.
Drugi kościół i drewniana dzwonnica
W centrum Glaznot stoi drugi, znacznie młodszy kościół – murowana świątynia rzymskokatolicka pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny. Zbudowano ją na przełomie XIX i XX wieku specjalnie dla osiedlających się w okolicy katolików. Kaplicę poświęcono w listopadzie 1903 roku, a rok później konsekrował ją biskup chełmiński Augustyn Rosentretter. W latach 1919-1920 budynek powiększono.
Z architektonicznego punktu widzenia to skromna, parterowa budowla z cegły na kamiennej podmurówce, sześcioosiowa z ryzalitem na osi, kryta dwuspadowym dachem z ceramicznej karpiówki. Na pierwszy rzut oka można ją pomylić z plebanią – gdyby nie krzyż nad kruchtą, trudno byłoby rozpoznać w niej kościół.
Przy świątyni katolickiej znajduje się zabytkowa drewniana dzwonniczka z początku XX wieku, reprezentująca cechy budownictwa ludowego. Konstrukcja słupowa oparta na kamiennej podwalinie, odeskowana poziomo, w kształcie wieżyczki zwężającej się ku górze. W górnej części zawiesza się dzwon, a całość kryje dach pokryty papą.
Co jeszcze warto zobaczyć w Glaznotach
Wokół gotyckiego kościoła rozciąga się stary, zabytkowy cmentarz – miejsce pełne historii i atmosfery. Wśród pochyłych nagrobków można odczytać niemieckie nazwiska dawnych mieszkańców Marienfelde i prześledzić losy pokoleń, które przez stulecia żyły w tej ziemi.
Nieco niżej od wzgórza z kościołem znajduje się współczesny Krąg Wspólnoty Kultur – kamienny monument wzniesiony w 2015 roku jako miejsce pamięci poświęcone anonimowym pokoleniom różnych narodowości, które zamieszkiwały te tereny. To symboliczne dopełnienie sakralnego uniwersum, łączące historię pruską, niemiecką, polską i mazowiecką.
Miłośnicy industrialnych zabytków powinni zajrzeć także pod zabytkowy wiadukt kolejowy z 1909 roku. Powstał wraz z budową linii Turza Wielka – Samborowo, łączącej Działdowo z Ostródą. Ten trzyprzęsłowy most był największym z 25 wybudowanych na tej trasie i najładniejszym obiektem architektonicznym całej linii. Choć pociągi nie jeżdżą tędy od ponad 75 lat, konstrukcja wciąż robi wrażenie.
Dla kogo jest to miejsce
Glaznoty to zdecydowanie nie jest atrakcja dla tych, którzy szukają rozrywki czy spektakularnych widoków. To miejsce dla miłośników historii, architektury sakralnej i klimatu zapomnianych warmińsko-mazurskich wsi. Kościół gotycki zachwyci pasjonatów średniowiecza i osób ceniących autentyczność – nie znajdziemy tu nowoczesnych restauracji czy multimedialnych wystaw, jest za to atmosfera miejsca, w którym czas płynie wolniej.
Warto połączyć wizytę w Glaznotach z szerszą wyprawą po Wzgórzach Dylewskich – to jeden z bardziej urokliwych zakątków regionu, pagórkowaty krajobraz z lasami, polami i małymi wsiami. Samo zwiedzanie kościołów i okolicy zajmie około godziny, może półtorej z krótkim spacerem po cmentarzu i zejściem do wiaduktu.
Informacje praktyczne – dojazd, zwiedzanie, ceny
Glaznoty leżą w gminie Ostróda, około 15 kilometrów na zachód od miasta. Najwygodniej dojechać tu samochodem – wieś znajduje się przy drodze lokalnej, dobrze oznaczonej. Z Ostródy kierujemy się w stronę Miłomłyna, następnie skręcamy zgodnie z oznaczeniami. Parking można znaleźć przy kościele katolickim w centrum wsi lub bezpośrednio przy gotyckiej świątyni na wzgórzu.
Kościół ewangelicko-metodystyczny jest zazwyczaj zamknięty poza nabożeństwami. Można go podziwiać z zewnątrz, spacerując po otaczającym go cmentarzu i obserwując detale architektury. Aby zwiedzić wnętrze, warto skontaktować się wcześniej z lokalną wspólnotą metodystyczną lub przyjechać w czasie nabożeństwa. Kościół katolicki jest łatwiej dostępny – można zajrzeć w godzinach otwarcia lub przed mszą świętą.
Wstęp do obu kościołów jest bezpłatny, choć w przypadku kościoła katolickiego mile widziana jest drobna ofiara na utrzymanie świątyni. Godziny otwarcia nie są ściśle określone – kościół gotycki działa jako świątynia metodystyczna i dostęp do wnętrza bywa ograniczony, natomiast katolicki zazwyczaj otwarty jest w ciągu dnia, szczególnie przed i po nabożeństwach.
Najlepiej odwiedzić Glaznoty w ciepłych miesiącach – od maja do września, kiedy można spokojnie pospacerować po okolicy i docenić otaczającą przyrodę. Zimą miejsce może wydawać się nieco ponure, choć dla fanów klimatu opuszczonych cmentarzy i gotyckiej architektury to może być dodatkowy atut.
Brak jakiejkolwiek infrastruktury turystycznej – ani punktów gastronomicznych, ani toalet publicznych – więc warto zaplanować wizytę jako punkt na trasie szerszej wycieczki po okolicy. Najbliższe zaplecze turystyczne znajduje się w Ostródzie.